Egel winterslaap: wanneer begint hij en hoe help je de egel in je tuin

Als je in november nog een egel door de tuin ziet scharrelen, is dat meestal een jonge egel die nog niet zwaar genoeg is om in winterslaap te gaan. De volwassen dieren liggen dan al onder een bladhoop of in de composthoop, met een hartslag die van 180 naar 9 slagen per minuut is gezakt. Wat jij in oktober en november in je tuin doet of laat, bepaalt voor een flink deel of die jonge egel het voorjaar haalt. Driekwart van de jonge egels redt het niet.

Wanneer gaat een egel in winterslaap

Een egel gaat in winterslaap tussen november en december en komt tussen april en mei weer tevoorschijn, zo beschrijft Zodion (de Zoogdiervereniging) de Nederlandse egel. Egelbescherming Nederland is preciezer: de meeste volwassen egels kruipen eind november hun nest in, de jonge egels wachten meestal tot eind december. Die jongen zijn geboren tussen juni en oktober en moeten eerst twee vetlagen opbouwen. Pas dan krijgt hun lichaam het signaal om te gaan slapen.

Het moment hangt samen met de kou. In De Bilt valt de eerste nachtvorst gemiddeld rond 9 november, maar in 15 van de laatste 35 jaren vroor het al vóór 1 november. Een zachte november houdt egels langer wakker, en dat is niet per se slecht: zolang er eten is, komen ze aan.

De winterslaap is geen aaneengesloten slaap. Egels worden af en toe wakker, meestal voor een paar uur en soms een paar dagen, en lopen dan rond op zoek naar eten. Vinden ze niets, dan kost die wandeling vet dat ze niet kunnen missen.

Wat er in een egel gebeurt tijdens de winterslaap

Tijdens de winterslaap zet een egel zijn lichaam bijna stil. De cijfers van Egelbescherming Nederland:

Zodion houdt het op een lichaamstemperatuur van ongeveer 10 °C en een gewichtsverlies van ongeveer 30 procent over de winter; Egelbescherming Nederland noemt bijna 25 procent. De egel leeft die maanden volledig op het vet dat hij in de nazomer heeft opgebouwd. Een volwassen egel weegt tussen 300 en 1.100 gram, waarbij mannetjes het zwaarst zijn. Egelopvangcentra hanteren ongeveer 600 gram als ondergrens voor een jonge egel die veilig de winter in kan.

Dat maakt de herfst beslissend. Egelbescherming Nederland schat dat ongeveer 75 procent van de jonge egels zijn eerste winter niet haalt, vooral doordat er vanaf oktober nauwelijks nog insecten, wormen en slakken te vinden zijn.

Waar slaapt een egel in de winter

Een egel maakt zijn winternest van bladeren, gras en mos, op een beschutte plek: tegen een schutting, onder een dicht struikgewas, in een schuur, in een takkenhoop of in de composthoop, soms in een oud konijnenhol. Het nest kan een halve meter doorsnee hebben en wordt in de loop van de winter een compacte, humusachtige bal van aan elkaar geplakte bladeren. Jonge egels uit één nest overwinteren samen in het nest waarin ze zijn geboren; de moeder bouwt voor zichzelf een nieuw nest.

Een egelhuis kan helpen, maar Egelbescherming Nederland is er duidelijk over: liever geen egelhuis dan een onveilig egelhuis. Een huis dat te klein is, slecht ventileert of vocht vasthoudt, is schadelijker dan een zelfgezochte plek onder een struik. Het door hen geteste referentiemodel kost rond de €159, en de materialen om er zelf een te bouwen ongeveer €90. Wat volgens hen onder de €100 kant-en-klaar te koop is, voldoet op dit moment niet aan hun veiligheidseisen. Welke huizen wij eerder hebben vergeleken, lees je in egelhuis kopen: de beste opties.

Een bladhoop in een rustige hoek, afgedekt met wat takken, doet het ook. Dat kost niets en komt dicht bij wat een egel zelf zou kiezen.

Bijvoeren: wel of niet, en waarmee

Hier verschillen de twee grote egelorganisaties van mening. Zodion schrijft dat bijvoeren in principe niet nodig is: egels zijn wilde dieren die goed voor zichzelf kunnen zorgen. Egelbescherming Nederland adviseert juist om het hele jaar door kattenbrokjes en vers water aan te bieden, omdat het natuurlijke voedselaanbod in versteende tuinen te klein is geworden. Over één ding zijn ze het eens: geen melk. Egels krijgen er diarree van.

Kies je ervoor om bij te voeren, dan is dit het advies van Egelbescherming Nederland:

• Geef harde kattenbrokjes met een hoog vlees- of visgehalte, zonder melktoevoeging. Kittenbrokjes zijn klein genoeg voor jonge egels.
• Geen meelwormen. Die veroorzaken al jaren aantoonbaar een botziekte bij egels, en toch zitten ze in veel zakken “egelvoer” uit de winkel.
• Zet vers water in een lage schaal, elke dag ververst en apart van het voer, zodat vogels en andere dieren er ook bij kunnen.
• Een voederhuis met een tunnel van minstens 50 cm en openingen van 13 bij 13 cm houdt katten weg; zet het minstens drie meter van de slaapplek en nooit in de zon.
• Voer door in de winter. Een egel die tussendoor wakker wordt, kan dan eten en weer gaan slapen, en bijvoeren houdt hem niet uit zijn winterslaap.

Zie je overdag een kleine, magere egel lopen, of ligt er een egel open en bloot? Dan is er iets mis. Bel de dichtstbijzijnde egelopvang of Egelbescherming Nederland (06 188 19 576). Een gezonde egel laat zich overdag niet zien.

Vijf tuinklussen die je in het najaar laat liggen

De egel verdedigt zich door op te rollen, niet door te vluchten. Daardoor is hij het slachtoffer van precies de klussen die in oktober en november op het lijstje van elke tuinbezitter staan.

1. De bladhoop verbranden of versnipperen. Kijk eerst met een hark of er niemand in ligt; Zodion noemt dit expliciet als vermijdbare doodsoorzaak.
2. De composthoop omzetten. Doe dat in september of pas in mei. Wie zijn hoop toch wil aanpakken, leest eerst composthoop aanleggen: open versus gesloten.
3. De robotmaaier ‘s nachts laten rijden. Egelbescherming Nederland ziet elk jaar meer egels met snijwonden, dus laat hem overdag maaien, als de egels weg zijn.
4. Slakkenkorrels strooien. Ook biologische korrels zijn giftig voor een egel die tot 40 slakken per nacht eet. Hoe je slakken zonder gif weghoudt, staat in last van slakken in de tuin.
5. De vijver zonder uitklimplank laten. Egels zwemmen goed, maar komen een gladde rand niet op. Een plank met gaas, schuin in het water, is genoeg.

Verder helpt een opening van 13 bij 13 cm onderin de schutting. Een mannetje heeft een leefgebied van 20 tot 40 hectare en loopt elke nacht een paar kilometer; een tuin die hij niet in kan, is voor hem een muur.

Hoe gaat het met de egel in Nederland

Minder goed. De landelijke Egeltelling van 18 tot 20 september 2026 leverde 5.653 gemelde egels op, tegen ruim 9.300 in 2025 en ruim 13.000 in 2024. Egelbescherming Nederland tekent daarbij aan dat het aantal deelnemers ook lager lag en dat een telweekend een momentopname is, maar noemt de uitslag toch zorgwekkend. De IUCN zette de West-Europese egel in 2024 op de internationale Rode Lijst als “bijna bedreigd”. Op de Nederlandse Rode Lijst van 2020 staat hij nog als “thans niet bedreigd”.

De zomer van 2026 hielp niet mee. Met gemiddeld 19,3 °C was het volgens het KNMI de warmste zomer sinds 1901, met eind augustus een neerslagtekort van ongeveer 285 millimeter. Een uitgedroogde bodem levert nauwelijks wormen en kevers op, juist in de maanden dat jonge egels moeten groeien. Een tuin met een bladhoop, water en een doorgang is voor een egel dit najaar meer waard dan anders. Meer over wat je voor dieren in de tuin kunt doen, lees je in dieren in je tuin.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt de winterslaap van een egel?

De winterslaap van een egel duurt ongeveer vijf maanden, van november of december tot april of mei. Volwassen egels gaan volgens Egelbescherming Nederland eind november slapen, jonge egels pas eind december als ze genoeg vet hebben. Tussendoor worden ze een paar keer wakker, meestal voor enkele uren en soms dagen, om te eten of een ander nest te zoeken.

Hoeveel moet een egel wegen voor de winterslaap?

Een jonge egel moet ongeveer 600 gram wegen om veilig in winterslaap te kunnen gaan, de ondergrens die egelopvangcentra hanteren. Volwassen egels wegen 300 tot 1.100 gram en verliezen in de winter 25 tot 30 procent van hun gewicht. Een egel die in november nog klein en mager rondloopt, heeft dat gewicht niet en is afhankelijk van bijvoeren of een opvang.

Mag je een egel in de winter wakker maken of verplaatsen?

Een egel in winterslaap mag je niet wakker maken of verplaatsen, want de egel is in Nederland wettelijk beschermd en elke keer ontwaken kost vet dat hij niet terugkrijgt. Vind je per ongeluk een nest in een bladhoop of composthoop, dek het dan direct weer toe en laat het tot mei met rust. Alleen een gewonde egel of een egel die overdag open en bloot ligt, breng je naar een opvang.

Waarom zie ik in december nog een egel in de tuin?

Een egel die je in december nog in de tuin ziet, is meestal een jong dier dat nog niet zwaar genoeg is voor de winterslaap, of een egel die tussendoor wakker is geworden om te eten. Loopt hij ‘s nachts rond en ziet hij er rond uit, dan is dat normaal en helpen kattenbrokjes en water. Zie je hem overdag of is hij klein en mager, bel dan een egelopvang.

Wat eet een egel voor de winterslaap?

Een egel eet voor de winterslaap vooral kevers, rupsen, regenwormen, oorwurmen en slakken, tot wel 40 huisjesslakken per nacht, aangevuld met bessen en paddenstoelen in de herfst. Bijvoeren doe je volgens Egelbescherming Nederland met harde kattenbrokjes met veel vlees of vis, nooit met melk, brood of meelwormen. Vers water in een lage schaal is minstens zo belangrijk als eten.